Żywność funkcjonalna, co to takiego?

Żywność funkcjonalna, co to takiego?

W Europie, żywnością funkcjonalną zajęto się dopiero w 1996 roku, wraz z rozpoczęciem programu badawczego FUFOSE (Functional Food science in Europe). W rezultacie powstała dokładna definicja, określająca, czym w rzeczywistości jest żywność funkcjonalna. To specjalnie zaprojektowany produkt, który posiada udokumentowane, pozytywne działanie  na organizm człowieka ponad efekt odżywczy. Może poprawiać samopoczucie i stan zdrowia, a także zmniejszać ryzyko rozwoju chorób, np. chorób cywilizacyjnych. Zasadniczą jej cechą jest to, że powinna przypominać żywność konwencjonalną. Poza tym musi wykazywać korzystne działanie na nasz organizm w ilościach, które są dostarczane z normalną, racjonalną dietą. To część składowa diety, a nie kapsułki, tabletki, czy krople. Nośnikiem substancji bioaktywnych są zwyczajowo spożywane produkty: zbożowe, soki owocowe, nabiał.

To pojęcie bardzo szerokie. Żywnością funkcjonalną jest zarówno żywność konwencjonalna, czyli naturalnie obfitująca w składniki o korzystnym wpływie na zdrowie człowieka (fitoestrogeny, błonnik, składniki mineralne, przeciwutleniacze), jak również żywność celowo wzbogacana (fortyfikowana) w powyższe substancje.

Składniki żywności funkcjonalnej

W zależności od rodzaju wykorzystanego składnika, jakim ją wzbogacono, pełni ona albo rolę wspomagającą leczenie, profilaktyczną, zapobiegającą niedoborom lub leczniczą. Do takich substancji zalicza się:

  • Błonnikregulacje pracę jelit, nie dopuszcza do pojawienia się zaparć. Przyczynia się do obniżania stężenia cholesterolu i trójglicerydów we krwi oraz stabilizuje stężenie glukozy. Błonnik, poprzez zwiększanie swojej objętości w żołądku, gwarantuje poczucie sytości na dłużej, a tym samym przyczynia się do utrzymania prawidłowej masy ciała. 
    Produkty bogate w błonnik to m.in. warzywa, owoce, kasze, brązowy ryż, produkty zbożowe pełnoziarniste, orzechy, pestki i nasiona.
  • Prebiotyki, głównie oligosacharydy - substancje, potrzebne do optymalnego rozwoju i aktywności flory bakteryjnej zamieszkującej nasz przewód pokarmowy. Prebiotyki zawarte są m.in. w karczochach, szparagach, cebuli.
  • Bakterie probiotyczne - przyjazne bakterie zasiedlające nasz przewód pokarmowy, które regulują pracę jelit oraz wpływają na układ odpornościowy naszego organizmu. Przeciwdziałają nowotworom jelita grubego oraz zaparciom. Naturalnie występują w produktach kiszonych oraz fermentowanych produktach mlecznych.
  • Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny n-3  zmniejszają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych poprzez obniżanie stężenia cholesterolu, wykazują działanie przeciwzapalne w organizmie oraz pozytywnie wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego. Występują w siemieniu lnianym, orzechach, oleju lnianym, oleju rzepakowym oraz w rybach.
  • Lecytynę i cholinę - korzystnie wpływają na układ nerwowy, ułatwiają metabolizm tłuszczów. Znajdziemy ją w żółtkach jaj, wątrobie, orzeszkach ziemnych czy soi.
  • Witaminy o właściwościach przeciwutleniających - substancje zawarte głównie w warzywach i owocach, które wykazują zdolność do wiązania reaktywnych form tlenu (wolnych rodników), które to niszą nasze komórki.  Do silnych przeciwutleniaczy nalezą witamina C, E,  ß-karoten (prowitamina A), antocyjany ( barwniki roślinne) oraz flawonoidy zawarte w herbacie. W witaminę A i E obowiązkowo wzbogacane są margaryny. 
  • Niektóre aminokwasy, peptydy, białka, np. soi – powodują przyrost masy mięśniowej. Jako źródło energii wykorzystywane są tylko w przypadku niewystarczającej ilości spożytej energii. W postaci odżywek i w odpowiednio dobranym składzie są przeznaczone dla osób o zwiększonym zapotrzebowaniu na białko, czyli np. sportowców.
  • Fitozwiązki (fitosterole, flawonoidy, karotenoidy) - związki roślinne, naturalnie występujące w roślinach strączkowych, pestkach słonecznika, sezamie, pestkach dyni. Ich mechanizm działania polega na zmniejszaniu stężenia cholesterolu we krwi, poprzez częściowe hamowanie jego zwrotnego wchłaniania z przewodu pokarmowego. Z tego powodu związki te, mogą być wykorzystywane w pierwotnej i wtórnej prewencji chorób sercowo-naczyniowych. Oszacowano, że w celu obniżenia cholesterolu LDL o 10%, powinno spożywać się  2-3 g stanoli dziennie. Większa dawka nie wywiera lepszego efektu terapeutycznego. Na rynku dostępne są margaryny, jogurty, serki oraz produkty sojowe wzbogacane w sterole i stanole roślinne.

Podział żywności funkcjonalnej

Żywność funkcjonalna sklasyfikowana jest w dwojaki sposób. Pierwszym jej rodzajem jest podział ze względu na przeznaczenie i zastosowanie. Drugi podział żywności funkcjonalnej, oparty jest się na składzie określonych produktów spożywczych. Niektóre produkty mogą być sklasyfikowane do różnych grup, tym samym ich wartość odżywcza jest dla naszego organizmu jeszcze cenniejsza.

Bez tytułu

Do żywności funkcjonalnej mogą się zaliczać na przykład:

  • soki wzbogacone w witaminy
  • oleje roślinne
  • płatki śniadaniowe i muszli z dodatkiem witamin i minerałów
  • herbaty – np. owocowe, ziołowe, zielona herbata
  • sól jodowana
  • margaryny z witaminami
  • jogurty z żywymi kulturami bakterii i probiotykami
  • produkty niskoenergetyczne.

Źródła:
1. Bellisle F, Diplock ST, Hornstra G, Koletzko B, Roberfroid M, Salminen S and Saris WHM (1998) Functional Food Science in Europe. British Journal of Nutrition 80(Suppl. 1), S1-S193.
2. Aggett PJ, Ashwell M, Bornet F, Diplock AT, Fern EB and Roberfroid MB (1999) Scientific Concepts of Functional Foods in Europe: Consensus Document. British Journal of Nutrition 81 (Suppl. 1), S1-S27.
3. De Jong, Plat, J and Mensink, RP (2003) Metabolic effects of plant sterols and stanols (review). Journal of Nutritional Biochemistry, 14: 362-9.